این مقاله راهنمای جامع آمادگی پیش از آنژیوگرافی و آنژیوپلاستی قلب می باشد؛ آنژیوگرافی و آنژیوپلاستی قلب، از شایع‌ترین اقدامات تشخیصی و درمانی در بیماری‌های قلبی‌اند؛ اما نتیجهٔ خوب آن‌ها فقط به دست پزشک و کیفیت تجهیزات بستگی ندارد. بخش مهمی از موفقیت، به آماده‌سازی بیمار پیش از عمل مربوط است. به همین مجموعهٔ معاینه، آزمایش، تصویربرداری و بازبینی داروها، «ارزیابی پیش از جراحی» یا Pre-Surgery Evaluation می‌گویند.
در این راهنما، مرحله‌به‌مرحله می‌بینید پیش از آنژیوگرافی و پیش از آنژیوپلاستی و فنرگذاری قلب چه چیزی لازم است، چه داروهایی قطع می‌شوند، چه آزمایش‌هایی باید در دست باشد، در روز عمل چه انتظاری داشته باشید و پس از ترخیص مراقب چه علائمی باشید.
یک نکتهٔ کلیدی: آنژیوگرافی و آنژیوپلاستی، جراحی باز نیستند؛ روش‌هایی کم‌تهاجمی از طریق شریان رادیال (مچ دست) یا فمورال (کشالهٔ ران) هستند. اما چون ارزیابی پیش از آن‌ها همانند ارزیابی پیش از جراحی انجام می‌شود، در بسیاری از مراکز درمانی زیر عنوان Pre-Surgery Evaluation ثبت و شناخته می‌شوند.
ارزیابی پیش از آنژیوگرافی عروق کرونر چیست و چرا انجام می‌شود؟
آنژیوگرافی کرونری، استاندارد طلایی بررسی تنگی و انسداد شریان‌های تغذیه‌کنندهٔ قلب است. در این روش، مادهٔ حاجب (کنت‌راست) از طریق کاتتر به شریان‌های کرونر تزریق می‌شود و تصاویر زندهٔ جریان خون ثبت می‌شود. ارزیابی پیش از این کار سه هدف اصلی دارد:
- اطمینان از آمادگی جسمی بیمار: کنترل فشار خون، قند، آنمی و الکترولیت‌ها.
- پیش‌بینی و کاهش خطر عوارض: به‌ویژه آسیب کلیوی ناشی از مادهٔ حاجب، خونریزی و واکنش حساسیتی.
- برنامه‌ریزی درمان: انتخاب بهترین نقطهٔ دسترسی و تعیین این‌که اگر تنگی معناداری دیده شد، همان جلسه درمان انجام شود یا جلسهٔ بعد.
چه کسانی به ارزیابی پیش از آنژیوگرافی کرونر نیاز دارند؟
- بیماران با درد قفسهٔ سینه، تنگی نفس یا تست ورزش غیرطبیعی.
- بیمارانی که نتیجهٔ CT آنژیوگرافی یا اسکن پرفیوژن آن‌ها مشکوک بوده است.
- بیماران با سابقهٔ سکتهٔ قلبی یا کاشته شدن فنر پیشین که علائم جدید دارند.
- بیمارانی که پیش از جراحی دریچه یا جراحی قلب باز، باید وضعیت کرونر آن‌ها بررسی شود.
- بیماران دیابتی با سن بالا و عوامل خطر متعدد، حتی با علائم مبهم.
آزمایش‌های خون لازم پیش از آنژیوگرافی عروق کرونر
هیچ آزمایشی به‌تنهایی کافی نیست؛ ترکیب داده‌ها تصویر کامل می‌سازد.
- کراتینین، BUN و eGFR: حیاتی‌ترین آزمایش. برای دوزبندی مادهٔ حاجب و پیشگیری از آسیب کلیوی لازم است و بهتر است ۲۴ تا ۴۸ ساعت پیش از عمل تکرار شود.
- شمارش کامل سلول‌های خون (CBC): برای بررسی آنمی، شمارش پلاکت و آمادگی در برابر خونریزی.
- الکترولیت‌ها (پتاسیم و سدیم): کمبود پتاسیم، خطر آریتمی را در طول عمل بالا می‌برد.
- INR، PT و PTT: برای بیمارانی که داروی ضدانعقاد مصرف می‌کنند.
- قند خون ناشتا و HbA1c: برای تنظیم داروهای دیابت در دورهٔ ناشتایی.
- پروفایل چربی و TSH: برای ارزیابی جامع خطر قلبی‑عروقی و بررسی کم‌کاری یا پرکاری تیروئید.
- هپاتیت B، هپاتیت C و HIV: در بسیاری از مراکز و اتاق‌های آنژیوگرافی الزامی است.
- تروپونین: در بیماران با سندرم کرونری حاد و درد فعال.
بررسی‌های قلبی و تصویربرداری پیش از آنژیوگرافی عروق کرونر
- نوار قلب ۱۲ لید و پایش علائم حیاتی: پایه‌ای‌ترین و سریع‌ترین بررسی.
- اکوکاردیوگرافی: برای سنجش کسر جهشی بطن چپ (LVEF)، عملکرد دریچه‌ها و فشار ریوی.
- گرافی قفسهٔ سینه: در بیماران مسن یا با بیماری ریوی هم‌زمان.
- سونوگرافی داپلر کاروتید: در بیماران با سوفل، سابقهٔ سکتهٔ مغزی یا تنگی شناخته‌شدهٔ کاروتید.
- آزمایش‌های عملکرد ریوی: در بیماران با آسم، برونشیت مزمن یا سیگاری‌های سنگین.
ارزیابی پیش از آنژیوپلاستی و فنرگذاری قلب چه تفاوتی با آنژیوگرافی دارد؟
آنژیوگرافی یک اقدام تشخیصی است، اما آنژیوپلاستی و فنرگذاری (استنت‌گذاری) یک اقدام درمانی و تا حدی بازگشت‌ناپذیر است. به همین دلیل ارزیابی پیش از آنژیوپلاستی چندلایه‌تر و سخت‌گیرانه‌تر است:
- تصمیم‌گیری درمانی باید مستند و قابل دفاع باشد.
- برنامهٔ دارویی بلندمدت (درمان دوگانهٔ ضدپلاکت) از پیش مشخص شود.
- خطر خونریزی و توان بیمار برای تحمل این داروها بررسی شود.
- بیمار باید از نظر زخم معده، افتادگی مکرر و بیماری‌های گوارشی غربال شود.
- امکان ادامهٔ منظم دارو و توان مالی تهیهٔ آن مورد توجه قرار گیرد.
سنجش شدت ایسکمی پیش از آنژیوپلاستی قلب
همهٔ تنگی‌های دیده‌شده در آنژیوگرافی نیاز به فنر ندارند. پیش از تصمیم قطعی، شدت ایسکمی و معناداری تنگی با یکی از این روش‌ها سنجیده می‌شود:
- تست ورزش یا اکو استرس.
- اسکن پرفیوژن میوکارد (SPECT) و در موارد خاص PET.
- تصویربرداری استرس با MRI قلب.
- اندازه‌گیری مستقیم FFR یا iFR هنگام آنژیوگرافی، به‌ویژه برای تنگی‌های حدواسط.
این گام، از فنرگذاری‌های غیرضروری جلوگیری می‌کند و درمان دارویی را در بیماران مناسب، جایگزین مطمئنی می‌سازد.
تصمیم‌گیری تیم قلب پیش از آنژیوپلاستی و فنرگذاری قلب
در تنگی‌های پیچیده، درگیری شریان اصلی چپ یا بیماری چندشریانی، ممکن است ارزیابی دقیق‌تر با IVUS یا OCT انجام شود و «تیم قلب» (Heart Team) — متشکل از متخصص قلب مداخله‌ای، جراح قلب و در صورت نیاز سایر تخصص‌ها — دربارهٔ انتخاب بین آنژیوپلاستی و جراحی بایپس تصمیم بگیرد. این تصمیم به الگوی تنگی‌ها، عملکرد بطن چپ، سن، بیماری‌های همراه و ترجیح آگاهانهٔ بیمار بستگی دارد.
تصویربرداری پیش از آنژیوپلاستی و فنرگذاری قلب
انتخاب تصویربرداری، به شرایط شما و نظر متخصص قلب بستگی دارد:
- اکوکاردیوگرافی: بررسی عملکرد بطن چپ، دریچه‌ها و فشار ریوی.
- CT آنژیوگرافی کرونر: رد بیماری کرونری در بیماران کم‌خطر، ارزیابی آناتومی پیش از مداخله، یا بررسی باز بودن فنرهای قبلی؛ در برخی مراکز همراه با CT‑FFR.
- تصویربرداری استرس: تعیین محل و شدت ایسکمی پیش از تصمیم درمانی.
- MRI قلب: بررسی زنده‌بودن عضلهٔ قلب (viability) پیش از تصمیم به بازگشایی عروق.
- بررسی کرونر پیش از جراحی دریچه: در مردان بالای ۴۰ سال و زنان یائسه یا بالای ۵۰ سال، رد هم‌زمانی بیماری کرونری توصیه می‌شود.
داروها پیش از آنژیوگرافی عروق کرونر: چه چیزی ادامه می‌یابد؟
هیچ دارویی را خودسرانه قطع نکنید؛ تنظیم آن کار تیم درمان است. با این حال، الگوی عمومی چنین است:
- آسپرین: در بیشتر بیماران تا روز عمل ادامه می‌یابد.
- بتابلوکرها و استاتین‌ها: ادامه می‌یابند؛ بتابلوکر به کنترل ضربان قلب کمک می‌کند.
- داروهای فشار خون: معمولاً صبح روز عمل با کمی آب خورده می‌شوند.
- داروهای ضدپلاکت (کلوپیدوگرل، تیکاگرلور، پراسوگرل): در بیماران با فنر قبلی یا سندرم کرونری حاد، تا پیش از عمل قطع نمی‌شوند.
داروها پیش از آنژیوپلاستی و فنرگذاری قلب: چه چیزی قطع یا تنظیم می‌شود؟
- متفورمین: روز تزریق مادهٔ حاجب قطع و معمولاً ۴۸ ساعت پس از عمل و پس از بررسی عملکرد کلیه از سر گرفته می‌شود.
- وارفارین: چند روز پیش از عمل قطع می‌شود و در بیماران پرخطر با هپارین کم‌وزن «پل زده» می‌شود؛ INR پیش از عمل باید در محدودهٔ هدف باشد.
- ضدانعقادهای جدید (آپیکسابان، ریواروکسابان، دابیگاتران): بر پایهٔ عملکرد کلیه، ۲۴ تا ۴۸ ساعت پیش از عمل قطع می‌شوند.
- داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی: چند روز پیش از عمل قطع می‌شوند.
- مکمل‌ها و گیاهی‌ها (جینسنگ، جینکو، سیر، زنجبیل، ویتامین E و امگا‑۳ با دوز بالا): به دلیل افزایش خطر خونریزی، حدود یک هفته پیش از عمل قطع می‌شوند.
ناشتایی و آمادگی روز آنژیوگرافی و آنژیوپلاستی قلب
چند ساعت قبل آنژیوگرافی و آنژیوپلاستی باید ناشتا باشیم؟
قاعدهٔ کلی، ناشتایی ۶ تا ۸ ساعت پیش از عمل است. در پروتکل‌های جدیدتر، نوشیدن مایعات شفاف (آب و چای کم‌رنگ بدون شیر و شکر) تا ۲ ساعت پیش از ورود به اتاق آنژیوگرافی مجاز است. غذای چرب و سنگین، مدت ناشتایی را طولانی‌تر می‌کند. داروهای قلبی صبح روز عمل با مقدار کمی آب خورده می‌شوند، مگر این‌که پزشک دستور دیگری بدهد.
فهرست کارهای روز عمل
- دوش گرفتن و تمیز بودن محل دسترسی (مچ دست یا کشالهٔ ران).
- همراه داشتن همهٔ سوابق پزشکی، فایل یا CD آنژیوگرافی‌های قبلی، لیست داروها و کارت پیس‌میکر.
- همراه داشتن یک نفر همراه و ترتیب دادن راننده؛ رانندگی در ۲۴ ساعت نخست ممنوع است.
- برداشتن زیورآلات و لاک ناخن، درآوردن دندان مصنوعی متحرک.
- خالی کردن مثانه پیش از ورود به اتاق.
- اطلاع دادن بارداری به تیم درمان؛ شیردهی پس از تزریق مادهٔ حاجب نیازی به قطع ندارد.
- پوشیدن لباس راحت و باز، و در صورت امکان آستین کوتاه برای دسترسی رادیال.
آمادگی پیش از آنژیوگرافی و آنژیوپلاستی قلب در بیماران دیابتی
بیماران دیابتی، یکی از گروه‌هایی هستند که بیشترین سود را از ارزیابی دقیق پیش از جراحی می‌برند:
- اصلاح دوز انسولین و داروهای خوراکی در دورهٔ ناشتایی، بر پایهٔ نظر پزشک معالج.
- هدف‌گذاری HbA1c پیش از عمل برای کاهش خطر عفونت و عوارض عروقی.
- قطع متفورمین در روز تزریق مادهٔ حاجب و بازشروع آن پس از بررسی عملکرد کلیه.
- پایش قند در طول و پس از عمل، برای پیشگیری از افت قند خون.
آمادگی پیش از آنژیوگرافی و آنژیوپلاستی قلب در بیماران با نارسایی کلیه
- اندازه‌گیری eGFR و تعیین سطح خطر آسیب کلیوی ناشی از مادهٔ حاجب.
- هیدراسیون با سرم نرمال سالین، با پروتکل وزنی و بر پایهٔ نظر پزشک.
- کم‌کردن حجم مادهٔ حاجب و انتخاب نوع کم‌اسمولار و غیر‑یونی.
- قطع داروهای نفروتوکسیک هم‌زمان و پرهیز از مصرف مسکن‌های ضدالتهاب.
- هماهنگی با نفرولوژیست در بیماران با کراتینین بالا یا کلیهٔ پیوندی.
حساسیت به مادهٔ حاجب پیش از آنژیوگرافی و آنژیوپلاستی قلب
اگر سابقهٔ خارش، کهیر، تنگی نفس یا واکنش شدید به مادهٔ حاجب دارید، حتماً پیش از عمل اطلاع دهید. در این بیماران:
- پروتکل پیش‌درمانی با کورتیکواستروئید (مثلاً پردنیزون) و آنتی‌هیستامین چند ساعت تا چند نوبت پیش از عمل اجرا می‌شود.
- نوع مادهٔ حاجب تغییر می‌کند.
- تیم درمان آمادهٔ مدیریت واکنش خواهد بود.
- آسم، آلرژی فصلی و حساسیت به ید هم باید اطلاع داده شود.
مراقبت از محل دسترسی پس از آنژیوگرافی و آنژیوپلاستی قلب
ارزیابی پیش از جراحی، فقط شروع ماجراست؛ مراقبت پس از عمل هم به همان اندازه مهم است:
- نگه‌داشتن پانسمان و باند فشاری به مدت توصیه‌شده توسط تیم درمان.
- پرهیز از بلندکردن اجسام سنگین، خم شدن شدید و فعالیت شدید به مدت چند روز.
- توجه به خونریزی، کبودی فزاینده، تورم یا بی‌حسی و سردی اندام محل دسترسی.
- نوشیدن مایعات کافی برای کمک به دفع مادهٔ حاجب، در صورت نبود محدودیت پزشکی.
- کنترل عملکرد کلیه با آزمایش خون در بیماران در معرض خطر، معمولاً ۴۸ تا ۷۲ ساعت پس از عمل.
برای اطلاع بیشتر از مراقبت بعد از آنژیوگرافی اینجا را بخوانید.
عوارض احتمالی آنژیوگرافی و آنژیوپلاستی قلب و راه پیشگیری پیش از عمل
| عارضه | چرا رخ می‌دهد | چگونه پیش از عمل کم‌خطر می‌شود |
|---|---|---|
| آسیب کلیوی ناشی از مادهٔ حاجب | افزایش فشار اسمزی و سمیت سلولی | هیدراسیون، کاهش حجم، انتخاب مادهٔ مناسب، بررسی eGFR |
| خونریزی و هماتوم محل دسترسی | پارگی عروق و اثر ضدانعقادها | تنظیم داروهای ضدانعقاد، کنترل فشار خون، انتخاب مسیر مناسب |
| واکنش حساسیتی به مادهٔ حاجب | حساسیت به ید و مکانیزم آلرژیک | پروتکل پیش‌درمانی، تغییر نوع ماده، آمادگی تیم |
| آریتمی | تحریک عضلهٔ قلب و اختلال الکترولیتی | اصلاح پتاسیم و منیزیم پیش از عمل |
| سکتهٔ مغزی یا آمبولی | آزاد شدن پلاک یا لخته | بررسی کاروتید، ادامهٔ داروهای ضدپلاکت، تکنیک دقیق |
| انفارکتوس حین عمل | انسداد ناگهانی شریان | برنامهٔ دارویی پیش از عمل، آماده‌بودن تیم مداخله‌ای |
نقش ارزیابی پیش از جراحی بایپس و جراحی دریچه قلب در مسیر آنژیوگرافی
اگر تصمیم به جراحی بایپس (CABG) یا جراحی دریچه گرفته شده باشد، آنژیوگرافی نقشهٔ راه جراح است. در این حالت:
- نتایج آنژیوگرافی قبلی و هر فنرگذاری پیشین باید در اختیار جراح باشد؛ فنرها می‌توانند محل بایپس را تغییر دهند.
- داروهای ضدپلاکت پیش از جراحی باز با نظر جراح و متخصص بیهوشی چند روز قطع می‌شوند (کلوپیدوگرل و تیکاگرلور معمولاً ۵ روز و پراسوگرل ۷ روز)، اما آسپرین در بسیاری از بیماران ادامه می‌یابد.
- ارزیابی پیش از جراحی باز شامل سونوگرافی کاروتید، بررسی راه‌های وریدی پا، تست‌های عملکرد ریوی، بررسی سلامت دندان‌ها، اصلاح آنمی، کنترل قند و ترک سیگار حداقل ۴ هفته پیش از عمل است.
- ابزارهای ارزیابی خطر مانند EuroSCORE II و سنجش شکنندگی (frailty) برای پیش‌بینی عوارض استفاده می‌شود.
6 نکته مهم قبل از فنرگذاری قلب
| اقدام ضروری | زمان | توضیحات مهم |
|---|---|---|
| ناشتایی | ۶ الی ۸ ساعت قبل | از خوردن و آشامیدن هرگونه غذا و مایعات خودداری کنید. |
| بررسی داروها | ۳ روز قبل از عمل | لیست کامل داروهای مصرفی را به پزشک اطلاع دهید (به‌ویژه داروهای ضد انعقاد). |
| مدارک پزشکی | روز مراجعه | تمام آزمایش‌ها، تصاویر (MRI، CT، اکو) و سوابق پزشکی قبلی را همراه بیاورید. |
| بهداشت شخصی | شب قبل یا صبح عمل | دوش بگیرید و در صورت نیاز، ناحیه کشاله ران را اصلاح کنید. |
| لوازم شخصی | روز مراجعه | اشیاء قیمتی، طلا، ساعت و زیورآلات خود را در منزل بگذارید. |
| همراه | روز مراجعه | حتماً یک نفر همراه جهت انجام امور اداری و انتقال شما به منزل حضور داشته باشد. |
چک‌لیست پیش از آنژیوگرافی و آنژیوپلاستی قلب
مدارک همراه
- کارت ملی و مدارک بیمه، نامهٔ ارجاع و برگ پذیرش.
- نتایج آزمایش‌های اخیر، نوار قلب، اکو، CT آنژیوگرافی و فیلم آنژیوگرافی‌های قبلی.
- فهرست مکتوب داروها با دوز دقیق و لیست حساسیت‌ها.
پنج سؤال ضروری از پزشک پیش از عمل
- آیا شریان رادیال برای دسترسی در مورد من مناسب است؟
- اگر تنگی معنادار دیده شود، همان جلسه فنر گذاشته می‌شود یا جلسهٔ بعد؟
- داروهای ضدپلاکتم چند ماه ادامه دارد و چه زمانی می‌توانم جراحی یا دندان‌پزشکی انجام دهم؟
- عملکرد کلیه‌ام چه سطحی از خطر را نشان می‌دهد و چه مقدار مایع دریافت می‌کنم؟
- پس از ترخیص، چه علائمی هشدار فوری است و کجا مراجعه کنم؟
پرسش‌های متداول دربارهٔ آمادگی پیش از آنژیوگرافی و آنژیوپلاستی قلب
آیا قطع آسپرین پیش از آنژیوگرافی لازم است؟
در بیشتر بیماران خیر؛ آسپرین معمولاً تا روز عمل ادامه می‌یابد. قطع یا ادامهٔ آن به شرایط شما و نظر پزشک بستگی دارد.
آیا باید چند روز در بیمارستان بستری شوم؟
آنژیوگرافی تشخیصی معمولاً سرپایی یا با بستری کوتاه انجام می‌شود؛ در آنژیوپلاستی، بستری یک‌شبه تا چند روز رایج است. در نارسایی کلیه، نارسایی قلب یا سندرم کرونری حاد، بستری پیش از عمل طولانی‌تر می‌شود.
آیا صبح روز آنژیوپلاستی می‌توانم داروهای فشار خونم را بخورم؟
بله، در بیشتر موارد داروهای قلب و فشار خون با کمی آب خورده می‌شوند، مگر این‌که پزشک دستور قطع بدهد. داروهای دیابت و ضدانعقاد استثنا هستند.
آیا کراتینین بالا یعنی آنژیوگرافی برای من ممنوع است؟
خیر. کراتینین بالا فقط برنامهٔ پیشگیری را سخت‌گیرانه‌تر می‌کند: هیدراسیون، کاهش حجم مادهٔ حاجب و انتخاب نوع مناسب آن. تصمیم نهایی با متخصص قلب و نفرولوژیست است.
چند روز پس از آنژیوگرافی می‌توانم سر کار برگردم؟
با دسترسی رادیال، بسیاری از بیماران ۱ تا ۲ روز بعد به کارهای سبک برمی‌گردند. با دسترسی فمورال، استراحت و پرهیز از بلندکردن اجسام سنگین چند روز بیشتر طول می‌کشد.
آیا باید CD آنژیوگرافی قبلی را همراه ببرم؟
بله و مهم است. مقایسهٔ تصاویر فعلی با تصاویر پیشین به پزشک کمک می‌کند سرعت پیشرفت تنگی‌ها را بسنجد و میان درمان دارویی، فنرگذاری یا جراحی، تصمیم دقیق‌تری بگیرد.
جمع‌بندی
آنژیوگرافی و آنژیوپلاستی وقتی برنامه‌ریزی‌شده و پس از یک ارزیابی کامل انجام شوند، هم دقیق‌ترند و هم ایمن‌تر. با تنظیم داروها، کنترل قند و فشار خون، بررسی عملکرد کلیه و آماده‌سازی تصویربرداری، احتمال عوارض به‌شکل معناداری کاهش می‌یابد و مسیر بهبودی کوتاه‌تر می‌شود. اگر هر یک از این گام‌ها را نمی‌دانید، پرسیدن آن از تیم درمان، بخشی از ارزیابی پیش از جراحی شماست.
اطلاعات ارائه‌شده در این مقاله فقط برای افزایش آگاهی عمومی است و نباید به‌عنوان توصیه‌ی پزشکی یا جایگزین معاینه و درمان در نظر گرفته شود. برای تشخیص و درمان هر بیماری، حتماً به پزشک متخصص مراجعه کنید.